ZZP Discussie: De giraffe die de vogel zegt hoe hij moet vliegen

Land en lucht

Stel je twee soorten dieren voor. De ene beweegt zich lopend voort: instructies opvolgen, in een hiërarchie, gestuurd door een ander die bepaalt wát er gebeurt en vaak ook hóe. De andere vliegt: bepaalt zelf de koers, de hoogte, het tempo. Beide zijn volstrekt legitieme manieren om je te verplaatsen. Geen van beide is beter, ze zijn alleen anders.

Loondienst is het landdier. Gestuurd, ingebed, afhankelijk van een werkgever die de arbeid organiseert. Zelfstandig ondernemerschap is het luchtdier. Autonoom, ongestuurd, zelf verantwoordelijk voor koers en bestemming. Dat zijn geen concurrerende categorieën. Het zijn twee verschillende bewegingswijzen, die toevallig op hetzelfde stuk aarde (de arbeidsmarkt) samenkomen.

En ja: soms landt het luchtdier op grond die het landdier als "zijn" terrein beschouwt. Dat kan onwennig voelen. Maar een vogel die tijdelijk neerstrijkt op een weiland, is geen inbreuk. Hij bouwt daar niets op wat van het landdier is; hij vliegt straks weer verder. Pas als het landdier gaat denken dat het móet inleveren omdat de vogel er even zit, ontstaat er een probleem, en dat probleem zit dan niet bij de vogel.

De natuur regelt dit al

Kijk om je heen en je ziet dat verschillende voortbewegingswijzen niet alleen naast elkaar kúnnen bestaan, maar elkaar zelfs versterken. De vlieg op de rug van de koe hindert niet — hij houdt haar vrij van parasieten. De bij die van bloem naar bloem vliegt, bestuift het land waarop ze zelf niet loopt. Niemand vraagt de vlieg om over de grond te kruipen zodat de koe zich niet ongemakkelijk voelt. Niemand verwijt de bij dat hij vliegt.

Sterker nog: de zelfstandige beroepsuitoefening (de ambachtsman, de boer, de handelaar die voor eigen rekening werkte) bestaat al sinds de vroegste beschavingen. Loondienst zoals wij die nu kennen, met vaste bescherming en een dwingend wettelijk kader, is daarentegen een relatief jonge uitvinding: pas door de industrialisatie in de 18e en 19e eeuw kreeg loonarbeid echt omvang, en pas met de Wet op de Arbeidsovereenkomst van 1907 werd het wettelijk vastgelegd. Met andere woorden: niet de zelfstandige is de nieuwkomer die zich moet aanpassen aan het systeem. Loondienst is de relatief jonge, wettelijk gecodificeerde uitzondering die zich nu gedraagt als de enige norm.

En dat maakt het extra ironisch. Diezelfde Wet op de Arbeidsovereenkomst was bedoeld om het landdier te beschermen tegen misbruik door wie de macht had. Niet om te bepalen hoe het luchtdier zich hoort voort te bewegen. Een wet die is gemaakt om lopen veilig te maken, wordt nu ingezet om vliegen te verbieden. Dat is niet de bedoeling van bescherming. Dat is bescherming die haar eigen grens overschrijdt.

De giraffe vertelt het de vogel

En dat is precies het probleem. Loondienst bepaalt steeds nadrukkelijker hoe het luchtdier zich hoort voort te bewegen. Wie vliegt, moet zich afvragen of hij ook zou kunnen lopen. Kan dat een beetje? Dan moet het maar. Vliegen wordt raar gemaakt, iets voor op verjaardagen liever niet te hard over praten. Want dan valt al snel het woord "schijn", alsof autonoom werken een verkapte vorm van iets anders moet zijn, in plaats van gewoon zichzelf.

Dat is een framing, geen feit. En frames werken, juist omdat ze onopvallend zijn: ze verschuiven niet de discussie, ze verschuiven de vraag die je jezelf stelt. Ze verstoppen de verantwoordelijkheid.

"Maar er is toch misbruik?"

De eerlijke tegenwerping is: gaat dit niet ook over échte schijnzelfstandigheid, over opdrachtgevers die iemand gewoon als werknemer inzetten maar het zzp-jasje aantrekken om premies te ontlopen? Zeker, dat bestaat, en dat verdient aanpak. Maar de rechter heeft (van de Uber/FNV-uitspraak tot de Temper-zaak tot recente arresten van het Gerechtshof Amsterdam) telkens hetzelfde gezegd: dat vraagt om individuele beoordeling van de feitelijke arbeidsrelatie, niet om collectieve uitsluiting van een hele beroepsgroep bij voorbaat. Het onderscheid tussen land en lucht zit 'm in de gezagsverhouding, niet in het label op het contract. Een vogel die zich als een landdier gedraagt, is inderdaad geen vogel meer, maar een vogel die loopt is niet per definitie een landdier. En… dat beoordeel je per dier, niet door voortaan alle vleugels en poten te wantrouwen.

Sectorale aanpak

Opvallend is ook hóe de uitsluiting lijkt te worden vormgegeven: sectoraal. Hier mag het, daar niet. Deze bedrijfstak wel, die beroepsgroep niet. Dat is typisch landdier-denken: categorieën, algemene regels, één cao voor iedereen in dezelfde sector, ongeacht de individuele situatie. Logisch, want zo is loondienst georganiseerd. Via het collectief, niet via het individu.

Maar dat het logisch is dat landdieren zo denken, wil niet zeggen dat het logisch is dat zij daarmee ook bepalen wat er in de lucht gebeurt. Want categorisch een hele beroepsgroep aanvliegen is niet wat luchtdieren past. Vliegen laat zich niet in hokjes vangen: elke vogel kiest zijn eigen route. Je legt hier dus landregels op iets dat zich helemaal niet volgens landlogica beweegt.

En eigenlijk zegt het feit dat we hier serieus over hebben al genoeg: het betekent dat we onderhand bijna normaal zijn gaan vinden dat loondienst de norm is, en dat zelfstandig ondernemerschap zich daartegen moet verantwoorden. Dat is het niet. Dat is het ook nooit geweest. Gehoor geven aan het idee dat de landgedachte mag beslissen wie er wel of niet mag vliegen, is de wereld op zijn kop. Als beleidsmakers dat niet doorhebben, komen ze bedrogen uit.

Want de arbeidsmarkt is niet geholpen met vogels die moeten lopen. Sterker nog: een vogel die kruipt in plaats van vliegt, vinden we allemaal veel raarder dan een vogel die vliegt. En de vogels zelf vinden dat nog het raarst. Ondertussen kost het pogen om luchtdieren aan het lopen te krijgen vooral één ding: heel veel geld, tijd en bestuurlijke aandacht, verspild aan een probleem dat er eigenlijk niet was.. Enkel omdat landdieren vinden dat zij zich met de lucht moeten bemoeien.

En de cijfers

Ook daar wringt iets. Ondanks aangescherpte handhaving kiezen opdrachtgevers en zzp'ers in de praktijk keer op keer weer voor elkaar. Ondanks negatieve prikkels blijft het aantal zelfstandigen groeien. Als zelfstandig werken werkelijk zo'n probleem was (zo oneerlijk, zo schadelijk, zo'n constructie om iets te ontduiken) dan zou je verwachten dat het vanzelf uitdooft zodra het minder aantrekkelijk wordt gemaakt. Het tegendeel gebeurt. Blijkbaar zit de behoefte om te vliegen niet in een fiscaal voordeeltje, maar in iets fundamentelers: de wens om zelf koers te bepalen. Dus geen gedwongen zelfstandigheid en dus eigenlijk ook geen probleem. Tenzij je het sommige landdieren vraagt..

Vertrouwen in plaats van angst

De vraag die overblijft is niet juridisch, maar bijna filosofisch: waarom kan de natuur dit wél, en durven wij het niet? Waarom is verscheidenheid daar vanzelfsprekend, en wordt het bij ons meteen een dreiging? Misschien omdat het landdier bang is dat het luchtdier iets afpakt, terwijl het in werkelijkheid nooit om hetzelfde stuk grond gaat.

Een gezonde arbeidsmarkt vraagt niet om eenvormigheid. Die vraagt om ruimte voor land én lucht. Zolang de één zich niet met de voortbewegingswijze van de ander bemoeit. Met andere woorden: laat de zelfstandige lekker vliegen. Niet omdat loondienst slecht is, maar omdat het nooit de bedoeling was dat er maar één manier van bewegen zou overblijven.

Heb je ooit een vogel een landdier horen vertellen hoe die moet vliegen? Precies. Waarom zou het andersom dan wel moeten?